İspanya: Mallorca’daki PP, hafıza yasasını yürürlükten kaldırma oylamasının ardından Palma’daki cumhuriyetçi bombardıman kurbanlarını anacak

Çözülememiş bir hukuki ihtilafın şekillendirdiği tören

Halk Partisi’nden Marga Prohens liderliğindeki Balear Hükümeti, 24 Mayıs 1937’de Palma’nın bombalanmasında öldürülen sivilleri anacak. Planlanan etkinlik tarafsız bir siyasal zeminde gerçekleşmiyor. 10 Mart’ta PP ve Vox, Balear demokratik hafıza ve demokratik tanınmaya ilişkin Yasa 2/2018’in yürürlükten kaldırılmasını tamamladı ve böylece mevcut yasama döneminde iki partinin verdiği sözü yerine getirmiş oldu.

Bu yürürlükten kaldırma şu anda bölgesel hukukta tartışmasız bir değişiklik olarak işlemiyor. İspanya Hükümeti bunu Anayasa Mahkemesi’ne taşıdı; gerekçe olarak da mevzuatın kaldırılmasının ağır insan hakları ihlallerinin mağdurlarının haklarını, İspanya ile özerk toplulukları arasındaki yetki paylaşımını ve hukuki güvenlik dahil anayasal ilkeleri etkileyebileceğini ileri sürdü. Anayasa Mahkemesi itirazı kabul etti ve iptali ihtiyati tedbir olarak askıya aldı; bu da mahkeme davanın esasını incelerken yasanın yürürlükte kaldığı anlamına geliyor.

Memòria de Mallorca, törenin yasama dönemi boyunca Balear Hükümeti’nden aldığı ilk kurumsal davet olacağını söylüyor. Bununla birlikte dernek, bölgesel başkana, Yürütmenin 27 Temmuz’dan önce Yasa 2/2018’i yürürlükte tutacağını kamuoyu önünde taahhüt etmesi ve Balear Parlamentosu’nda iptalin geri alınmasına yönelik bir oylamayı desteklemesi halinde yalnızca o zaman katılacağını bildirdi.

Bu nedenle Hükümetin hazırladığı tablo, Balear kurumlarının kamusal hafızayı nasıl tanımladığının da bir sınaması niteliğinde:

Palma saldırıları ve anılan siviller

Bu anma, 24 Mayıs 1937’de Palma üzerinde gerçekleştirilen cumhuriyetçi hava saldırılarını konu alıyor. Sunulan habere göre saldırılar askeri hedeflere yönelikti, ancak kentin mahallelerinde ve ticari alanlarında ağır sonuçlara yol açtı. Öldürülenler arasında kadınlar ve çocuklar da vardı; kurbanlar ise on yıllar boyunca büyük ölçüde göz ardı edildi.

Tarihçi Manuel Aguilera’nın yürüttüğü araştırma, Mallorca üzerindeki cumhuriyetçi bombardımanların en az 86 sivil kurbanının kimliğini ortaya çıkardı. Bu rakam, Hükümetin etkinliği çok daha geniş bir sivil grubuna atıfla neden tanımladığını açıklamaya yardımcı oluyor; aynı zamanda tek tek kişilerin kimliklerini belirleme işinin neden anma örgütleri için merkezi kaldığını da gösteriyor. Palma’daki bombardıman kurbanlarını belirleyen araştırma planlanan törene ölüleri savaş zamanına ait isimsiz bir toplam olarak bırakmak yerine belgelenmiş bir insani temel kazandırıyor.

Anlaşmazlığın merkezindeki başlıca tarih ve rakamlar şunlardır:

Memòria de Mallorca bu sivillerin tanınması gereğini sorgulamadı. Dernek açıklamasında, bombardımanların tüm kurbanlarına saygı, dayanışma ve tanınma ifade etti. İtirazı ise etkinliğin siyasi ve hukuki çerçevesine yöneliyor: hafıza yasasını kaldıran aynı Hükümetin şimdi, kendi görüşüne göre, o yasadan türeyen ilkelere dayanarak hareket ettiğini savunuyor.

Memòria de Mallorca neden katılmayabilir

Derneğin koşulları

Anma derneği, kurumsal törene katılmadan önce birbiriyle bağlantılı iki talep ortaya koydu:

• Balear Hükümeti, demokratik hafıza ve demokratik tanınmaya ilişkin Yasa 2/2018’i yürürlükte tutacağını kamuoyu önünde taahhüt etmeli.
• Yürütme, yasayı yürürlükten kaldırmaya yönelik önceki kararı geri almak için Balear Parlamentosu’nda bir oylamayı teşvik etmeli.
• Hükümet, dernek tören hazırlıklarının dışında bırakıldığını söylediği Demokratik Hafıza Komisyonu’nun rolünü açıklamalı.

Dernek, anma hareketinin temsilcisi olarak Demokratik Hafıza Komisyonu’nun üyesidir. Komisyonun, yasa tarafından kamusal hafıza politikalarını koordine etmek üzere kurulmuş organ olmasına rağmen ne bilgilendirildiğini ne de etkinliğin organizasyonuna dahil edildiğini söylüyor. Memòria de Mallorca ayrıca komisyonun yasama döneminin üç yılı aşkın süresinde yalnızca iki kez toplantıya çağrıldığını söylüyor.

Bu şikâyet anlaşmazlığa kurumsal bir boyut daha ekliyor. Mesele yalnızca Hükümetin belirli bir örgütü davet edip etmediği değil; hafıza politikasını koordine etmek için öngörülen yasal organın, bu politika üzerine kurulu bir eylemin hazırlığında kullanılıp kullanılmadığıdır.

Dernek, kurbanları onurlandırırken haklarını koruyan yasayı ortadan kaldırmaya yönelik siyasi niyeti sürdürmeyi çelişkili ve kabul edilemez olarak nitelendiriyor.

Memòria de Mallorca

Memòria de Mallorca, demokratik hafıza için tercih ettiği çerçevenin hakikat, adalet, onarım, tekrarlanmama güvenceleri ve kurbanların hatırlanması üzerine kurulu olduğunu söylüyor. Bu hakların ancak mevzuat, kurumlar ve bunları uygulama yönündeki siyasi irade birlikte işlediğinde tam olarak korunduğunu savunuyor.

İptal nasıl güncel bir anayasal meseleye dönüştü

Anlaşmazlık, yalnızca tören üzerinden değil, bir dizi siyasi ve hukuki karar üzerinden gelişti. Balear demokratik hafıza yasası, İspanya’da Franco dönemindeki suçları soruşturmak ve 1936 askeri darbesinden sonra baskıya maruz kalan kişileri kamuya açık biçimde tanımak için oluşturulan en erken bölgesel çerçevelerden biriydi. Bu nedenle yürürlükten kaldırılması, soruşturmaları, tanınmayı ve demokratik hafıza konusundaki kamu politikasını örgütlemek için kullanılan bölgesel bir yapıyı ortadan kaldırdı.

Başlıca dönüm noktaları şunlardır:

Anayasa Mahkemesi’nin ihtiyati olarak iptali askıya alması davayı sonuçlandırmıyor. Ancak bu, törenin hemen bağlamını değiştiriyor: Memòria de Mallorca’nın korunmasını istediği yasa, mahkeme İspanya Hükümeti’nin argümanlarını incelerken hâlâ hukuken yürürlükte.

Adalar genelinde kurbanları anmaya yönelik daha geniş bir vaat

Planlanan Palma etkinliği, yalnızca Palma’ya yönelik cumhuriyetçi saldırıda öldürülenleri değil, adalar genelindeki bombardıman baskınlarının sivil kurbanlarını tanımaya yönelik Balear Parlamentosu taahhüdünü de izliyor. 4 Şubat’ta PP ve Vox da dahil olmak üzere tüm parlamento grupları, PSIB-PSOE tarafından sunulan bağlayıcı olmayan bir önergeyi destekledi. Bu önerge, İç Savaş sırasında Balear Adaları’nda yaşanan bombardımanların tüm sivil kurbanlarını taraf ayrımı yapmaksızın onurlandıracak kurumsal bir eylem çağrısı yapıyordu.

Önerge, kurbanları savaşın ortak trajedisinin bir parçası olarak tanımladı ve acılarının demokratik kurumlar tarafından tanınma ve manevi telafi görmesi gerektiğini söyledi. Ayrıca hafızanın bir arada yaşamaya ve barışa katkı sağlaması gerektiğini belirtti. İç Savaş’taki tüm bombardıman kurbanlarının tanınmasına ilişkin Parlamento önergesi töreni bir siyasi kampa özgü onurdan ziyade sivil acının tanınması olarak ele almak için en açık resmi zemini sağlıyor.

Adaların daha geniş tarihi karmaşıktır. 13 Eylül 1936’da Mallorca merkezli İtalyan faşist uçaklarının saldırıları İbiza’da sivilleri öldürdü ve yaraladı, limana ve kentin diğer bölgelerine büyük zarar verdi. 29 Mayıs 1937’de bir cumhuriyetçi filo, Alman kruvazörü Deutschland’a yapılan saldırıya misilleme olarak İbiza’yı bombaladı ve yine sivil ölümlerine yol açtı. Menorca da savaşın son aylarında hava ve deniz bombardımanlarına maruz kaldı.

Bu tarih, Balear Parlamentosu’nun benimsediği ifadeyi açıklamaya yardımcı oluyor. Önerge, saldırıdan sorumlu tarafa göre kurbanlar arasında ayrım yapmadı. Ancak doğrudan anlaşmazlık hâlâ Palma’ya, 24 Mayıs 1937 bombardımanlarına ve Memòria de Mallorca’nın katılımını bölgesel hafıza yasasının geleceğine bağlama kararına odaklanıyor.

Kurumsal tutumlar açıkça şöyle sıralanabilir:

27 Temmuz’dan önceki karar

Balear Hükümeti’nin bir sonraki adımı pratik açıdan nettir: tören öncesinde Yasa 2/2018 konusundaki tutumunu değiştirip değiştirmemeye ya da Memòria de Mallorca’nın katılmayabileceğini bilerek etkinliği sürdürmeye karar vermelidir. Dernek, bu koşulu iletmek için zaten Başkan Prohens’e yazdı.

Hükümet için tören, sivil kurbanları tanımaya yönelik parlamenter talebi yerine getiriyor ve on yıllar boyunca arka planda bırakılmış Palma’nın savaş zamanı tarihinin bir bölümüne kamusal görünürlük kazandırıyor. Memòria de Mallorca için ise yasaya bağlılık olmadan katılım, ölülerin tanınmasını, onların anısını korumak için gerekli olduğuna inandığı kurumsal güvencelerden ayırma riskini taşır.

Anayasa Mahkemesi’nin müdahalesi, anlaşmazlığın yalnızca yasanın var olup olmamasıyla ilgili olmadığı anlamına geliyor. Bu aynı zamanda İspanya’nın en yüksek anayasal yargı mercii iptali incelerken bölgesel kurumların neler yapabileceğiyle de ilgili. Mahkeme esasa ilişkin karar verene kadar Balear Hükümeti’nin planladığı saygı duruşu, geçici olarak geçerli kalan bir yasayla ve onun kalıcı olduğunun kabul edilmesini isteyen bir dernekle birlikte gerçekleşecek.

Mallorca’daki ve tüm Balear Adaları’ndaki okurlar için başlıca noktalar şunlardır: