Hiszpania: PP z Majorki uczci ofiary republikańskiego bombardowania Palmy po głosowaniu za uchyleniem ustawy pamięci

Ceremonia na tle nierozstrzygniętego sporu prawnego

Rząd Balearów kierowany przez PP, z Margą Prohens z PP na czele, ma upamiętnić cywilów zabitych w bombardowaniu Palmy 24 maja 1937 roku. Planowane wydarzenie nie odbywa się w neutralnym otoczeniu politycznym. 10 marca PP i Vox doprowadziły do uchylenia balearskiej ustawy 2/2018 o pamięci demokratycznej i demokratycznym uznaniu, realizując zobowiązanie podjęte przez obie partie w obecnej kadencji.

To uchylenie nie funkcjonuje obecnie jako niekwestionowana zmiana prawa regionalnego. Rząd Hiszpanii zaskarżył je do Trybunału Konstytucyjnego, argumentując, że usunięcie przepisów mogłoby wpłynąć na prawa ofiar poważnych naruszeń praw człowieka, podział kompetencji między Hiszpanią a jej wspólnotami autonomicznymi oraz na zasady konstytucyjne, w tym pewność prawa. Trybunał Konstytucyjny przyjął skargę i zawiesił uchylenie jako środek ostrożnościowy, co oznacza, że ustawa pozostaje w mocy, dopóki sąd rozpatruje meritum sprawy.

Memòria de Mallorca twierdzi, że uroczystość byłaby pierwszym oficjalnym zaproszeniem, jakie otrzymała od rządu Balearów w tej kadencji. Stowarzyszenie przekazało jednak Margi Prohens, że weźmie udział tylko wtedy, gdy władza wykonawcza publicznie zobowiąże się przed 27 lipca do utrzymania w mocy ustawy 2/2018 i poprze głosowanie w Parlamencie Balearów mające odwrócić uchylenie.

Przygotowywana przez rząd scena jest więc także testem tego, jak instytucje Balearów definiują pamięć publiczną:

Ataki na Palmę i upamiętnieni cywile

Uroczystość dotyczy republikańskich nalotów lotniczych przeprowadzonych nad Palmą 24 maja 1937 roku. Według przytoczonych materiałów ataki były wymierzone w cele wojskowe, ale spowodowały poważne skutki w dzielnicach i strefach handlowych miasta. Wśród zabitych były kobiety i dzieci, a ofiary przez dziesięciolecia pozostawały w dużej mierze pomijane.

Badania historyka Manuela Aguilery pozwoliły odtworzyć tożsamość co najmniej 86 cywilnych ofiar republikańskich bombardowań nad Majorką. Ta liczba pomaga wyjaśnić, dlaczego rząd opisuje to wydarzenie jako dotyczące znacznie większej grupy cywilów, a zarazem pokazuje, dlaczego identyfikowanie poszczególnych osób pozostaje kluczowe dla organizacji pamięci. Badania identyfikujące ofiary bombardowań Palmy nadają planowanej uroczystości udokumentowaną ludzką podstawę, zamiast pozostawiać zmarłych jako anonimowy wojenny bilans.

Główne daty i liczby w centrum sporu są następujące:

Memòria de Mallorca nie kwestionuje potrzeby uznania tych cywilów. W swoim oświadczeniu stowarzyszenie wyraziło szacunek, solidarność i uznanie wobec wszystkich ofiar bombardowań. Jego sprzeciw dotyczy politycznego i prawnego otoczenia wydarzenia: twierdzi, że ten sam rząd, który usunął ustawę o pamięci, teraz powołuje się na zasady, które – jego zdaniem – wynikają właśnie z tej ustawy.

Dlaczego Memòria de Mallorca może się nie pojawić

Warunki stowarzyszenia

Stowarzyszenie pamięci przed przystąpieniem do aktu instytucjonalnego postawiło dwa powiązane żądania:

• Balearski rząd musi publicznie zobowiązać się do utrzymania w mocy ustawy 2/2018 o pamięci demokratycznej i demokratycznym uznaniu.
• Rząd musi doprowadzić do głosowania w Parlamencie Balearów, które cofnie wcześniejszą decyzję o uchyleniu ustawy.
• Rząd musi wyjaśnić rolę Komisji ds. Pamięci Demokratycznej, która – jak twierdzi stowarzyszenie – została wykluczona z przygotowań do uroczystości.

Stowarzyszenie jest członkiem Komisji ds. Pamięci Demokratycznej jako przedstawiciel ruchu pamięci. Twierdzi, że komisja nie została ani poinformowana, ani włączona w organizację wydarzenia, mimo że jest organem ustanowionym ustawą do koordynowania polityki pamięci publicznej. Memòria de Mallorca dodaje też, że komisję zwołano tylko dwa razy w ciągu ponad trzech lat kadencji.

Ta skarga dodaje do sporu wymiar instytucjonalny. Chodzi nie tylko o to, czy rząd zaprosił konkretną organizację, lecz także o to, czy organ ustawowy powołany do koordynowania polityki pamięci został wykorzystany przy przygotowaniu aktu opartego na tej polityce.

Stowarzyszenie opisuje decyzję o uhonorowaniu ofiar przy jednoczesnym utrzymywaniu politycznego zamiaru likwidacji ustawy, która chroni ich prawa, jako sprzeczną i niedopuszczalną.

Memòria de Mallorca

Memòria de Mallorca twierdzi, że jego preferowane ramy pamięci demokratycznej opierają się na prawdzie, sprawiedliwości, zadośćuczynieniu, gwarancjach niepowtórzenia i pamięci o ofiarach. Utrzymuje, że te prawa są w pełni chronione tylko wtedy, gdy wspólnie działają przepisy, instytucje i polityczna wola ich stosowania.

Jak uchylenie stało się bieżącą kwestią konstytucyjną

Konflikt rozwijał się poprzez serię decyzji politycznych i prawnych, a nie wyłącznie poprzez samą uroczystość. Balearska ustawa o pamięci była jednym z najwcześniejszych regionalnych ram prawnych w Hiszpanii służących do badania zbrodni z czasów Franco i publicznego uznawania osób, które ucierpiały w wyniku represji po wojskowym zamachu stanu z 1936 roku. Jej uchylenie usunęło więc regionalną strukturę wykorzystywaną do organizowania badań, uznania i polityki publicznej w zakresie pamięci demokratycznej.

Główne etapy są następujące:

Tymczasowe zawieszenie uchylenia przez Trybunał Konstytucyjny nie rozstrzyga sprawy. Zmienia jednak bezpośredni kontekst uroczystości: ustawa, którą Memòria de Mallorca chce zachować, nadal obowiązuje formalnie, podczas gdy sąd rozpatruje argumenty rządu Hiszpanii.

Szersza obietnica pamięci o ofiarach na całych wyspach

Planowane wydarzenie w Palmie wynika także z zobowiązania Parlamentu Balearów do uznania cywilnych ofiar nalotów bombowych na całych wyspach, a nie tylko tych zabitych w republikańskim ataku na Palmę. 4 lutego wszystkie grupy parlamentarne, w tym PP i Vox, poparły niewiążący wniosek przedstawiony przez PSIB-PSOE. Wzywał on do aktu instytucjonalnego, który uhonorowałby wszystkie cywilne ofiary bombardowań, jakie Balearowie ponieśli podczas hiszpańskiej wojny domowej, bez względu na stronę konfliktu.

Wniosek opisał ofiary jako część wspólnej tragedii wojny i stwierdził, że ich cierpienie powinno zostać uznane oraz otrzymać moralne zadośćuczynienie od instytucji demokratycznych. Zaznaczył też, że pamięć powinna służyć współistnieniu i pokojowi. Parlamentarny wniosek o uznaniu wszystkich cywilnych ofiar bombardowań z czasów wojny domowej stanowi najjaśniejszą formalną podstawę, by traktować uroczystość jako uznanie cywilnego cierpienia, a nie jako hołd ograniczony do jednego obozu politycznego.

Szersza historia wysp jest złożona. 13 września 1936 roku ataki włoskich faszystowskich samolotów stacjonujących na Majorce zabiły i zraniły cywilów na Ibizie oraz spowodowały poważne szkody w porcie i innych częściach miasta. 29 maja 1937 roku republikańska eskadra zbombardowała Ibizę w odwecie za atak na niemiecki krążownik Deutschland, ponownie powodując zgony wśród ludności cywilnej. Minorka również była bombardowana z powietrza i morza w ostatnich miesiącach wojny.

Ta historia pomaga wyjaśnić brzmienie przyjęte przez Parlament Balearów. Wniosek nie rozróżniał ofiar według strony odpowiedzialnej za atak. Bezpośredni spór nadal koncentruje się jednak na Palmie, bombardowaniach z 24 maja 1937 roku i decyzji Memòria de Mallorca, by uzależnić swój udział od przyszłości regionalnej ustawy o pamięci.

Pozycje instytucjonalne można przedstawić jasno:

Decyzja przed 27 lipca

Rząd Balearów ma teraz z praktycznego punktu widzenia jasno wytyczony kolejny krok: musi zdecydować, czy przed uroczystością zmieni swoje stanowisko w sprawie ustawy 2/2018, czy też przeprowadzi wydarzenie, wiedząc, że Memòria de Mallorca może nie przyjść. Stowarzyszenie już napisało do Margi Prohens, by zakomunikować ten warunek.

Dla rządu uroczystość realizuje parlamentarne wezwanie do uznania cywilnych ofiar i nadaje publiczną widoczność fragmentowi wojennej historii Palmy, który przez dziesięciolecia pozostawał na marginesie. Dla Memòria de Mallorca udział bez zobowiązania wobec ustawy groziłby oddzieleniem uznania dla zmarłych od instytucjonalnych gwarancji, które – jak uważa – są potrzebne, by chronić ich pamięć.

Interwencja Trybunału Konstytucyjnego oznacza, że spór nie dotyczy wyłącznie tego, czy ustawa powinna istnieć. Chodzi także o to, co mogą zrobić instytucje regionalne, gdy najwyższa hiszpańska jurysdykcja konstytucyjna rozpatruje uchylenie. Do czasu rozstrzygnięcia merytorycznego przez sąd planowany przez rząd Balearów hołd odbędzie się równolegle z ustawą, która pozostaje tymczasowo ważna, oraz ze stowarzyszeniem domagającym się uznania jej dalszego obowiązywania.

Najważniejsze punkty dla czytelników na Majorce i w całych Balearach są następujące: